Değerli İnebolulu hemşerilerim,
Çarşıdan “Yüzde yüz pamuk” denilerek bir gömlek aldığımızı düşünelim. Eve gelince iç etiketinde “Yüzde 65 polyester, yüzde 35 pamuk” yazdığını görüyoruz. Bir başka gömleğin kumaşı tamamen polyester ya da viskon çıkabilir. Bazen de kumaşın büyük bölümü pamuktur, ancak esneklik vermek için içine elastan [ “kumaşa esneklik veren elastan adlı lif” ] katılmıştır. Yüzde 95 pamuk, yüzde 5 elastan buna bir örnek. Biz o gömleği, kumaşının tamamının pamuk olduğu sözüne güvenerek seçtik. Gömlekte yırtık yok, giyebiliyoruz da. Yine de bize söylenen özellikte bir ürün almamışız. Benim bugün üzerinde durmak istediğim konu tam da bu;
Bir ürünün ayıplı sayılması için mutlaka bozulması gerekmez.
Daha önceki yazımda “Satılan mal geri alınmaz” sözünün haklarımızı ortadan kaldırmadığını anlatmıştım. Şimdi de o hakları hangi durumlarda kullanabileceğimize biraz daha yakından bakalım.
6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun’un 8. maddesi, satın aldığımız ürünün bize anlatılan, kararlaştırılan ve taşıması gereken özelliklere uygun olmasını arıyor. Kanunda maddi, hukuki ve ekonomik eksikliklerden söz ediliyor. Bu ifadeler ilk bakışta karmaşık gelebilir. Oysa günlük alışverişlerimizde karşılıklarını görmek mümkün.
Yazının başındaki gömlek, maddi ayıba bir örnek. Yeni aldığımız koltuğun kumaşının yırtık çıkması da öyle. Ürünün malzemesinde, yapısında veya işlevinde bir eksiklik varsa maddi ayıptan söz ediyoruz. Koltuğa oturabiliyor ya da gömleği giyebiliyor olmamız, bize vaat edilen özellikleri istememize engel değil.
Hukuki ayıpta ise üründen yararlanmamızı engelleyen hukuki bir sorun bulunuyor. Kayıtlı denilerek yurt içindeki bir mağazadan aldığımız telefonun, satın aldığımızda IMEI kaydı olmadığı için iletişime kapatılması buna örnek. İthalatındaki hukuka aykırılık yüzünden satın aldıktan sonra yetkili makamlarca el konulan araç da bu kapsamda düşünülebilir. Telefonun ekranında, aracın motorunda arıza olmayabilir; fakat satın aldığımız ürünü kullanamıyoruz.
Ekonomik ayıp, ürünün değerini veya beklediğimiz ekonomik yararı etkiliyor. Sıfır diye aldığımız telefonun daha önce kullanılmış çıkması, çalışsa bile değerini düşürür. Bir buzdolabının aynı standart ölçüm koşullarında, bildirilenin belirgin biçimde üzerinde elektrik tüketmesi de örnek verilebilir. Burada yalnızca faturanın yükselmesine bakarak karar veremeyiz, teknik inceleme gerekebilir.
Bu ayrımları anlatırken istediğim, hemşehrilerimin karşılaştıkları sorunu daha kolay ifade edebilmesi. Aynı eksiklik birden fazla başlığa girebilir. Asıl bakacağımız, bize ne söylendiği ve teslim edilen ürünün hangi özellikleri taşımadığıdır.
Bazı kusurları ürünü teslim alırken görebiliriz. Koltuktaki yırtık, masanın üzerindeki çatlak gibi. Bunlara açık ayıp diyoruz. Bazılarıysa ancak kullanırken anlaşılır. Talimatına uygun yıkadığımız gömleğin üretim kusuru nedeniyle aşırı küçülmesi veya elektrikli süpürgenin iç bağlantısındaki hatanın normal kullanım sırasında ortaya çıkması, gizli ayıba örnek olabilir. Sorunun kullanırken ortaya çıkması, ona mutlaka bizim sebep olduğumuz anlamına gelmez.
Gizli ayıplarda süre konusunu özellikle belirtmek istiyorum. Kanun’un 12. maddesine göre, daha uzun bir süre öngörülmemişse zamanaşımı ürünün tesliminden itibaren iki yıldır. “Ben kusuru yeni fark ettim, iki yılım şimdi başlıyor” diye düşünmeyelim. Örneğin üretim kusurunu on sekizinci ayda öğrenmek, kendiliğinden yeni bir iki yıllık süre başlatmaz. Konut veya tatil amaçlı taşınmazlarda süre beş yıldır. İkinci el satışlarda sorumluluk süresi kısaltılsa bile bir yıldan, konut veya tatil amaçlı taşınmazlarda üç yıldan az olamaz.
Ancak ayıp ağır kusur ya da hile ile gizlenmişse, aynı maddenin üçüncü fıkrasına göre zamanaşımı hükümleri uygulanmaz. Bilinen bir kusurun tüketiciden saklanması için geçici bir işlemle örtülmesi bu yönden değerlendirilebilir. Burada, ayıbın sonradan anlaşılmasıyla ağır kusur veya hileyle gizlenmesini birbirine karıştırmayalım. Sonradan fark edilen her ayıp bu istisnaya girmez, olayın koşullarına bakılması gerekir.
İlk altı ay için de ayrı bir güvence var. Teslimden sonraki altı ay içinde ortaya çıkan ayıbın teslim sırasında var olduğu kabul edilir; kural olarak aksini satıcı ispatlar. Bu kabul, ürünün veya ayıbın niteliğiyle bağdaşmıyorsa uygulanmaz. Altı ayın dolması haklarımızı bitirmez. Bu, ispat bakımından tanınmış bir kolaylıktır. Örneğin çarşıdan taze çilek aldığımızı ve çileğin buzdolabında iki hafta bekledikten sonra küflendiğini düşünelim. Çileğin normal dayanma süresi çoktan geçtiği için, “Altı ay dolmadı, demek ki çilek satın aldığım gün de bozuktu” diyemeyiz. Bu durumda altı aylık ispat kolaylığı uygulanmaz. Çileğin bize teslim edildiği sırada da ayıplı olduğunu gösterebilirsek haklarımızı yine kullanabiliriz.
Bir başka noktayı da atlamayalım. Satıcının sorumluluğundaki yanlış montaj, kararlaştırılan zamanda teslim etmeme ve tüketicinin montajı yanlış yapmasına yol açan hatalı talimat da Kanunda sözleşmeye aykırılık kapsamında ele alınıyor. Bazen ürünün kendisi sağlamdır ama kurulumundaki sorun yüzünden ondan yararlanamayız.
Elbette sonradan rengini beğenmemek, olağan yıpranma veya kendi hatalı kullanımımız farklı konular. Çizik olduğu açıklanarak indirimli satılan bir masayı, o çiziği bilerek aldıysak aynı kusura dayanamayız. Bize bildirilmeyen başka ayıplar içinse haklarımız devam eder.
Ayıplı ürünle karşılaştığımızda, Kanun’un 11. maddesindeki koşullar çerçevesinde ürünü geri vererek bedel iadesi, ayıp oranında indirim, ücretsiz onarım veya mümkünse ayıpsız ürünle değişim isteyebiliriz. Mağazadan alışveriş yapan tüketici de bu haklara sahiptir. Garanti belgesinin bulunmaması da kanundan doğan hakları kendiliğinden ortadan kaldırmaz.
Benim tavsiyem, alışveriş sırasında bize verilen sözleri ve ürünün özelliklerini belgelememiz. Fişi, faturayı, sipariş formunu, ilanı ve varsa servis raporunu saklayalım. Sorunu fark ettiğimizde satıcıya gecikmeden yazılı olarak bildirelim, ne istediğimizi açıkça anlatalım. Çözüm bulunamıyorsa sonuçsuz yazışmalarla zaman kaybetmeden, uyuşmazlığın değerine göre Tüketici Hakem Heyetine veya diğer yasal yollara başvuralım.
İnebolu’da alışveriş yaptığımız esnafımız, çoğu zaman sokakta selamlaştığımız, komşuluk ettiğimiz insanlardır. Aynı düğünde, aynı cenazede yan yana geliriz. Bir üründe sorun çıkınca bu yakınlığın incinmesini ben de istemem. Ürünün ayıplı çıkması, esnafımızın kötü niyetli olduğunu göstermez, sorun üretimden veya tedarikten kaynaklanabilir. Bununla birlikte satıcının kanuni sorumluluğu devam eder. Birbirimizi dinleyerek, sorunu açıkça konuşarak çözüm aramak hepimizin yararınadır.
Hemşehrilerimden ricam, “Çalışıyor ya, daha ne isteyeyim” diyerek haklarından vazgeçmemeleri. Esnafımızdan beklentim de kendisine anlatılan sorunu bu gözle değerlendirmesi. Alışverişte verilen sözün tutulması ve bir eksiklik varsa giderilmesi, aramızdaki güveni korur.